Franczyza to działalność gospodarcza prowadzona pod szyldem sieci, czyli franczyzodawcy. Oznacza to, że przedsiębiorca, który jest franczyzobiorcą działa we własnym imieniu i na własny rachunek, ale zgodnie z koncepcją określoną przez franczyzodawcę, który przekazuje mu swoje know-how oraz koncepcję na biznes. Prawa i obowiązki obu stron reguluje umowa franczyzy, która jest podstawą do nawiązania tego typu współpracy. Warto również mieć świadomość, że funkcjonują różne rodzaje franczyzy, które wyróżnia się w zależności od przyjętego kryterium.
Franczyza nie jest uregulowana ustawowo. Celem rozpatrywania umowy franczyzy pod kątem zgodności z prawem polskim i dobrymi obyczajami kontraktowania stosuje się m.in.:
- art. 353¹ k.c. (swoboda umów) – w tym art. 353¹ w zw. z zasadami współżycia społecznego,
- art. 58 k.c. (nieważność),
- art. 484 §2 k.c. (miarkowanie kar),
- art. 5 k.c. (nadużycie prawa).
Z uwagi na fakt skąpej regulacji w zakresie umów franczyzowych sensu stricte sądy bardzo często badają franczyzy pod kątem dobrych obyczajów kontraktowania nawet w relacji B2B.
I. Zapisy budzące wątpliwości
1. Należność opłaty franczyzowej (nawet gdy punkt nie działa)
Sytuacja, w której należność opłaty jest obligatoryjna, choćby punkt nie miał lokalizacji, działalność nie została rozpoczęta, a nawet gdy biznes nie działa.
Takie zapisy są legalne, ale sądy coraz częściej uznają takie konstrukcje za sprzeczne z dobrymi obyczajami, szczególnie gdy Franczyzodawca ma wpływ na lokalizację. Taki zapis tworzy ryzyko finansowe po stronie Franczyzobiorcy.
Co możesz negocjować Aby opłata była naliczana od momentu faktycznego otwarcia Punktu lub była to opłata pomniejszona, w uzasadnionym braku możliwości prowadzenia Punktu.
2. Pełna kontrola przy jednoczesnym zminimalizowaniu (lub braku) odpowiedzialności Franczyzodawcy
To sytuacja, w której Franczyzodawca kontroluje m.in.: lokalizację, produkty, ceny maksymalne, marketing, promocje, szkolenia, wizytówki Google – ale nie gwarantuje żadnego minimum rentowności, nie odpowiada za powodzenie biznesu, ani za lokalizację. Tworzy to tzw. pozorną niezależność, która w razie sporu bywa kwestionowana.
Co możesz negocjować W takiej sytuacji spróbuj podzielić odpowiedzialność. Jeśli coś nie zależy wyłącznie od Ciebie – unikaj zapisów, w których zostaniesz obciążony konsekwencjami za wybory i decyzje Franczyzodawcy.
3. Jednostronne zmiany wymagań
To wszelkie zapisy, według których Franczyzodawca może zmieniać wymagania w każdym czasie nawet bez zgody Franczyzobiorcy, a ten musi się do owych wymagań dostosować na własny koszt. Taki zapis może być poczytywany jako klauzula blankietowa, czyli ogólne, nieprecyzyjne sformułowanie w umowie, które pozwala stronie ustalonej na przyszłe doprecyzowanie treści lub celu, bez konkretnej zgody drugiej strony na te zmiany, co bywa uznawane za abuzywne (niedozwolone). W niektórych przypadkach sądy uznają takie zapisy za nadużycie swobody umów.
Co możesz negocjować Aby zmiany były uzasadniane, komunikowane z wyprzedzeniem, bez retroaktywności, bez narzucania większych kosztów.
4. Zakupy wyłącznie od Franczyzodawcy
Takie zapisy w umowie odnoszące się do obowiązku kupowania (m.in.: produktów, półproduktów, opakowań, urządzeń) wyłącznie od Franczyzodawcy co do zasady są dopuszczalne, natomiast przy jednoczesnym braku jakiejkolwiek kontroli cen, braku mechanizmu weryfikacji rynkowości, braku odpowiedzialności za dostępność – może być poczytywane za ukrytą marżę Franczyzodawcy.
Co możesz negocjować Aby zawrzeć obowiązek zapewnienia dostępności lub wskazanie dostawcy alternatywnego.
Uwaga! Franczyzodawca ma prawo dbać o jednolity standard produktów i usług. Jednak obowiązek zakupów wyłącznie u wskazanych dostawców – zwłaszcza przy braku kontroli cen – może znacząco obniżać rentowność biznesu. Warto dopytać:
- czy istnieje możliwość zatwierdzenia alternatywnego dostawcy?
- czy ceny są rynkowe?
- czy Franczyzodawca czerpie dodatkowe korzyści z tych zakupów?
5. Kary umowne – kumulatywne i nielimitowane
Uwzględnianie w umowie wysokich kar pieniężnych za każde uchybienie w liście zadań lub każde niestawienie się na spotkanie, czy inne niedopatrzenia – często niegroźne w skutkach – ponadto bez wskazania górnego limitu kar, to zapisy, które posiadają wysokie szanse na miarkowanie kar umownych przez sąd (art. 484 §2 k.c.).
Co możesz negocjować Limity i proporcjonalność, tak, aby kary umowne były poprzedzone wezwaniem do zaniechania naruszeń lub usunięcia skutków naruszeń; ustalenie górnego limitu kar.
6. Protokoły i kontrole
W sytuacji, gdy Franczyzobiorca odmawia podpisu i tak jest związany protokołem. Kontrola może odbyć się podczas jego nieobecności, a protokół ma skutki prawne. Są to zapisy naruszające zasadę rzetelności kontraktowej i w takiej postaci w sądach są one kwestionowane dowodowo.
Co możesz negocjować Prawo do zgłoszenia zastrzeżeń, protokół dwustronny, termin na poprawę uchybień.
7. Szkolenia i egzaminy jako podłoże do rozwiązania umowy
Wysokie wymagania procentowe zdawalności egzaminu oraz limitowane powtórki – np. jedna lub dwie. Ponadto powtórne szkolenie na koszt Franczyzobiorcy, a negatywny wynik równoznaczny z rozwiązaniem umowy z winy Franczyzobiorcy – są to zapisy legalne, ale bardzo twarde i nieprzyjazne dla Franczyzobiorcy, natomiast dla Franczyzodawcy tworzą swego rodzaju mechanizm bezpieczeństwa.
Co możesz negocjować Aby uwzględnić limit powtórek, druga poprawa bez dodatkowych kosztów, brak automatycznego rozwiązania umowy.
8. Rozwiązanie umowy – asymetria zapisów
Zapisy o natychmiastowym rozwiązaniu umowy z winy Franczyzobiorcy w sytuacjach jak np. brak zgody na lokalizację, naruszenie zakupów, szkoleń, raportów, działań promocyjnych, ubezpieczenia. Franczyzobiorca w żadnym momencie nie ma możliwości bezpiecznego wyjścia. Oznacza to, że umowa nie przewiduje natychmiastowego jej rozwiązania z jakiejkolwiek winy Franczyzodawcy.
Co możesz negocjować Aby prawo wypowiedzenia było limitowane czasowo i bez wysokich kar.
9. Zakaz konkurencji
Zakaz konkurencji zazwyczaj obejmuje okres trwania umowy, okres po jej zakończeniu oraz szeroki zakres działalności. W sytuacji, gdy brak jest ograniczenia terytorialnego lub brak jest ograniczenia czasowego po umowie – istnieje ryzyko orzeczenia przez sąd nieważności częściowej (istnieją w orzecznictwie podobne wyroki Sądu Najwyższego). Zakaz konkurencji w trakcie trwania umowy jest standardem. Problem pojawia się przy zakazie po jej zakończeniu. Zbyt szeroki zakaz (zbyt szeroki obszar geograficzny, zbyt długi okres, działalność powiązana zaledwie pośrednio) może ograniczać swobodę działalności gospodarczej i być trudny do wyegzekwowania.
Co możesz negocjować Aby był jasno określony czasowo i terytorialnie. Brak zakazu po rozwiązaniu umowy bez winy.
Dobre praktyki
Franczyzobiorco!
- zadawaj pytania,
- proś o uzasadnienie spornych zapisów,
- proponuj alternatywne brzmienie,
- konsultuj umowę z prawnikiem.
Z kolei Franczyzodawco – pamiętaj, że partner, który rozumie i akceptuje warunki współpracy, jest bardziej zaangażowany i lojalny.
II. Uśredniony standard rynkowy w odniesieniu do najbardziej newralgicznych komponentów
- Opłaty franczyzowe – Zazwyczaj zaczynają obowiązywać po otwarciu punktu lub po osiągnięciu zdolności operacyjnej. Opłaty początkowe często są obniżane w pierwszych dwóch, trzech miesiącach.
- Ryzyko lokalizacji – Jeśli Franczyzodawca wskazuje lokalizację lub musi ją zatwierdzić – często bierze część ryzyka, chociażby na okres próbny.
- Szkolenia i egzaminy – Zazwyczaj szkolenia są wspierające, zawierają egzaminy poprawkowe, ale rozwiązanie umowy jest ostatecznością.
- Zmiany systemowe – Zmiany jak najbardziej funkcjonują, aczkolwiek są zapowiadane z wyprzedzeniem i nie obejmują drastycznego zwiększania kosztów.
- Zakupy obowiązkowe – Jest to bardzo powszechny zapis ograniczający zakupy do wskazanych kontrahentów, ale – co ważne – funkcjonują klauzule dotyczące dostępności lub podawane są alternatywy w razie braków poszczególnych towarów.
- Kary umowne – Zazwyczaj kary są limitowane, powiązane z realną szkodą i poprzedzone wezwaniem do zaprzestania lub usunięcia naruszeń.
- Prawo wyjścia – Coraz częściej spotyka się wskazanie okresu wypowiedzenia na 6–12 miesięcy, bez naliczania kar za wypowiedzenie.
- Zakaz konkurencji – Zakaz jasno ograniczony. Często obowiązujący w trakcie trwania umowy, a po umowie krótki i terytorialny – konkretnie oznaczony.
Umowa franczyzy to fundament relacji biznesowej, która często trwa wiele lat. Dobrze skonstruowana – chroni obie strony, jasno określa zasady współpracy i minimalizuje ryzyko konfliktów. Źle przygotowana – staje się zarzewiem sporów, frustracji i kosztownych procesów.
W praktyce kluczowe jest zachowanie równowagi kontraktowej. Franczyzodawca powinien mieć narzędzia do ochrony marki i know-how, a Franczyzobiorca – realne możliwości prowadzenia rentownego biznesu bez nadmiernych i nieprzewidywalnych obciążeń. Silna sieć franczyzowa nie opiera się na przewadze jednej strony, lecz na przewidywalnych zasadach i wzajemnym zaufaniu. Transparentność, proporcjonalność i dialog to trzy filary bezpiecznej współpracy.
