W jednej ze swoich decyzji, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał, że Sfinks Polska S.A., organizator systemu franczyzowego Sphinx, zawarł z Franczyzobiorcami porozumienie ograniczające konkurencję poprzez ustalanie sztywnych cen sprzedaży produktów oferowanych w restauracjach działających pod marką Sphinx. W konsekwencji na spółkę została nałożona kara w wysokości ponad 464 tys. zł.

W późniejszym postępowaniu sądowym kara została obniżona do 50 tys. zł, jednak warto pamiętać, że gdyby przedsiębiorca nie zdecydował się na dalszą walkę przed sądami, pierwotna sankcja wynosiłaby niemal pół miliona złotych. Sprawa pokazuje, że nawet działania motywowane chęcią zachowania jednolitego wizerunku sieci franczyzowej mogą zostać ocenione przez organ antymonopolowy jako naruszające przepisy o ochronie konkurencji.

Dlaczego UOKiK zakwestionował takie rozwiązanie?

Franczyzodawca argumentował, że jednolite ceny są elementem spójnego wizerunku sieci i pozwalają klientom korzystać z usług według tych samych standardów niezależnie od lokalizacji restauracji. 

UOKiK przyjął jednak restrykcyjne stanowisko. Organ wskazał, że nawet dążenie do zachowania jednolitego charakteru sieci nie uzasadnia całkowitego pozbawienia Franczyzobiorców wpływu na politykę cenową. W ocenie Prezesa UOKiK ustalanie sztywnych cen ogranicza konkurencję i może prowadzić do utrzymywania cen na poziomie wyższym niż w warunkach swobodnej rywalizacji rynkowej. 

Jednolity standard nie oznacza pełnej kontroli

Franczyza z natury zakłada pewną jednolitość. Franczyzodawca przekazuje know-how, określa standardy obsługi, wygląd lokalu czy sposób prowadzenia działalności. Nie oznacza to jednak, że każda ingerencja w działalność Franczyzobiorcy będzie dopuszczalna. 

Granica między ochroną marki a nadmiernym ograniczaniem niezależności przedsiębiorcy nie zawsze jest oczywista. 

Co wynika z tej sprawy dla Franczyzobiorców?

Przede wszystkim jedno: umowa jest podstawą całej współpracy. Przed podpisaniem warto dokładnie przeanalizować: 

• kto decyduje o cenach,
• czy istnieje obowiązek uczestnictwa w akcjach promocyjnych,
• czy możliwe są indywidualne rabaty,
• jakie sankcje przewidziano za naruszenie zasad sieci,
• czy Franczyzobiorca zachowuje realną samodzielność gospodarczą. 

Nie warto zakładać, że „tak musi być, bo tak działa każda franczyza”. 

Stanowisko Komisji Europejskiej

Warto też podkreślić, że rozwój systemów dystrybucyjnych doprowadził do częściowego złagodzenia podejścia do sztywnych cen odsprzedaży. W wytycznych do rozporządzenia VBER Komisja Europejska wskazała, że w określonych okolicznościach - zwłaszcza w ramach systemów franczyzowych - czasowe ustalenie cen detalicznych może być uzasadnione potrzebą przeprowadzenia skoordynowanej kampanii promocyjnej o ograniczonym czasie trwania (najczęściej od 2 do 6 tygodni). Ze względu na swoją tymczasowość takie rozwiązanie może zostać ocenione jako wywierające korzystny wpływ na konkurencję. Nie zmienia to jednak faktu, że zgodność tego rodzaju praktyk z prawem powinna być analizowana indywidualnie w okolicznościach konkretnej sprawy. Chodzi bowiem o rozwiązania krótkotrwałe, a nie o stałe i ciągłe narzucanie cen. Właśnie ta tymczasowość oraz istnienie uzasadnionego celu gospodarczego mogą przemawiać za uznaniem takiego rozwiązania za zgodne z zasadami konkurencji. Nie oznacza to jednak, że każda ingerencja Franczyzodawcy w politykę cenową będzie dopuszczalna. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny, z uwzględnieniem treści umowy, charakteru ograniczeń oraz celu, jakiemu mają one służyć. Innymi słowy - nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie. Co umowa, to inny stan faktyczny i często odmienne wnioski prawne.

Najlepszy moment na negocjacje jest przed podpisaniem umowy

Po podpisaniu dokumentów możliwości zmiany warunków są zwykle bardzo ograniczone. Dlatego właśnie etap negocjacji jest najważniejszy.  W praktyce wiele postanowień można doprecyzować lub zmodyfikować. Dotyczy to m.in.: 

• polityki cenowej,
• obowiązkowych zakupów,
• kar umownych,
• prawa wypowiedzenia,
• zakazu konkurencji,
• zakresu odpowiedzialności stron. 

Dobra umowa franczyzy nie polega na tym, że jedna strona ma pełną kontrolę, a druga wyłącznie obowiązki. Silna sieć franczyzowa opiera się na przewidywalnych zasadach, transparentności i równowadze kontraktowej. Bo w praktyce najdroższe bywają nie same błędy biznesowe, lecz podpisanie umowy, której znaczenia nie rozumiało się od początku. 

Przed podpisaniem umowy warto skonsultować ją z prawnikiem. Pozwala to nie tylko lepiej zrozumieć warunki współpracy i zapewnić większą transparentność postanowień, ale również wychwycić zapisy niekorzystne, ocenić rzeczywiste konsekwencje ich przyjęcia oraz świadomie podjąć decyzję o związaniu się umową. Taka analiza i ewentualne negocjacje na etapie poprzedzającym podpisanie dokumentów często pozwalają ograniczyć ryzyko sporów, a nawet uniknąć wieloletnich i kosztownych procesów sądowych.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Stanowi omówienie decyzji Prezesa UOKiK nr DOK-1/2013 z dnia 25 czerwca 2013 r. oraz wynikających z niej praktycznych wniosków dla uczestników systemów franczyzowych.